Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, các nền tảng thương mại điện tử ngày càng phổ biến. Trong đó, quảng cáo là hoạt động mang tính phổ biến và tiêu biểu trong thương mại điện tử. Tuy nhiên, hành vi quảng cáo xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên nền tảng thương mại điện tử đang ngày càng gia tăng
Thực trạng hoạt động quảng cáo xâm phạm quyền SHTT trong TMĐT tại Việt Nam
Cùng với sự vận động của TMĐT trong nền kinh tế thế giới, TMĐT tại Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật này. Theo số liệu thống kê của Báo cáo EBI 2021 của Hiệp hội thương mại điện tử Việt Nam, năm 2020 thương mại điện tử nước ta tăng trưởng khoảng 15%, đạt quy mô khoảng 13,2 tỷ USD và sẽ tiếp tục tăng trưởng vững chắc trong năm 2021 cũng như cả giai đoạn tiếp theo tới năm 2025. Chiếm tỉ trọng lớn là các trang website bán hàng TMĐT và trang web cung cấp dịch vụ TMĐT được ngành, chức năng xét duyệt, cho phép hoạt động.
Sự phát triển của TMĐT bên cạnh việc đem lại sự thuận tiện còn làm gia tăng các hành vi vi phạm trên nền tảng TMĐT nói chung và hành vi quảng cáo xâm phạm đến quyền SHTT nói riêng. Các hành vi ngày càng trở nên tinh vi và bùng phát mạnh mẽ. Dễ thấy nhất là hành vi của các đối tượng lợi dụng sự mở cửa của các sàn TMĐT để công khai rao bán, quảng cáo các sản phẩm, khuyến mại các mặt hàng có yếu tố xâm phạm quyền SHTT. Phổ biến tràn lan nhất là mặt hàng quần áo, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng,...
Theo tính toán của Bộ Khoa học và Công nghệ, trong số đơn nhận được từ đầu năm 2019, có đến 60% số đơn liên quan đến vi phạm quyền SHTT trong TMĐT. Hành vi vi phạm quyền SHTT trong TMĐT chủ yếu là các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, tranh chấp tên miền, giao dịch mua bán hàng giả, hàng nhái, còn hành vi quảng cáo được thực hiện nhằm mục đích trở thành phương tiện để các chủ thể sử dụng cho các hành vi mua bán hàng nhái, hàng giả, cạnh tranh không lành mạnh…
Hành vi quảng cáo mà xâm phạm đến quyền SHTT chủ yếu là xâm phạm quyền tác giả hay xâm phạm nhãn hiệu, tương tự như đối với các hành vi tại Trung Quốc. Các quảng cáo sử dụng hình ảnh mà chưa có sự cho phép của chủ sở hữu diễn ra công khai trên các website TMĐT và các mạng xã hội. Hay hành vi quảng cáo nhãn hiệu này nhưng thực chất lại là sự biến tẩu của nhãn hiệu gốc dẫn đến các nhãn hiệu “nhái” được in tràn lan trên các sản phẩm hàng hóa, dịch vụ.
Tuy nhiên, trên thực tế, để xác định một hành vi có phải là quảng cáo xâm phạm đến quyền SHTT không lại khá khó khăn. Bởi, hoạt động quảng cáo diễn ra trong suốt chu trình mua bán, nhưng lại không thể hiện rõ ràng. Việc xác định một chủ thể diễn vi phạm hành vi quảng cáo xâm phạm đến quyền SHTT hay các hành vi khác xâm phạm đến quyền SHTT mà trong đó có hành vi quảng cáo là ranh giới khó xác định với cơ sở pháp lý chưa rõ ràng. Một thực trạng khác khiến việc xác định khó hơn là có nhiều doanh nghiệp, cá nhân quảng bá, cung cấp hàng hóa, dịch vụ trên các sàn mua bán TMĐT, nhưng đơn vị quản lý sàn TMĐT không có ở Việt Nam. Vì vậy, nếu có vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện giao dịch, sẽ gây khó cho cơ quan quản lý.
Pháp luật xử lý hành vi quảng cáo xâm phạm quyền SHTT trong TMĐT tại Việt Nam
Pháp luật xử lý hành vi quảng cáo xâm phạm quyền SHTT tại Việt Nam được quy định ở nhiều văn bản pháp luật, nhưng chủ yếu ở 3 văn bản là Luật Quảng cáo 2012 sửa đổi bổ sung năm 2018, Luật SHTT sửa đổi bổ sung năm 2009, 2019 và Luật Giao dịch điện tử 2005 và một số văn bản hướng dẫn thi hành.
Đối với Luật Quảng cáo 2012, chỉ có một điều luật chung duy nhất quy định về việc xử lý vi phạm trong hoạt động quảng cáo. Tại Điều 11 quy định cá nhân và tổ chức của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử phạt vi phạm hành chính; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật, còn đối với cá nhân thì có thể bị thêm hình thức phạt là truy cứu trách nhiệm hình sự. Đối với cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động quảng cáo phải chịu trách nhiệm về quyết định xử lý của mình; trường hợp quyết định sai, gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật[6]. Có thể thấy, về cơ bản Luật Quảng cáo không cụ thể hóa được việc vi phạm trong hoạt động quảng cáo sẽ chịu các mức xử phạt cụ thể nào, mà điều luật quy định rất chung chung, mang tính liệt kê, hình thức. Nghị định số 181/2013/NĐ-CP ngày 14/11/2013 của Chính Phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Quảng cáo cũng không có quy định làm rõ điều luật về xử lý vi phạm trong hoạt động này.
Ngoài ra, tại Mục 2 Chương 3 Nghị định số 38/2021/NĐ-CP ngày 29/3/2021 của Chính Phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa và quảng cáo, quy định về các mức xử phạt hành chính trong lĩnh vực quảng cáo trên báo chí, sản phẩm in, phương tiện điện tử, thiết bị đầu cuối và các thiết bị viễn thông khác. Có thể thấy, những hành vi quảng cáo bị xử phạt vi phạm hành chính được liệt kê ra đều là những hành vi quảng cáo đơn thuần thông qua phương tiện điện tử, chứ không nói đến hành vi quảng cáo xâm phạm đến quyền SHTT.
Đối với Luật SHTT sửa đổi bổ sung năm 2009, 2019 cũng dành hẳn một phần riêng để bảo vệ quyền SHTT, trong đó chia thành các hình thức xử phạt bằng các biện pháp khác nhau từ hành chính, dân sự, hình sự. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là các biện pháp xử lý này áp dụng chung tất cả các hành vi xâm phạm đến quyền SHTT. Nghĩa là đối với các hành vi xâm phạm quyền SHTT trong hoạt động quảng cáo cũng xử lý bằng những biện pháp này. Điều này là dễ hiểu vì bản chất hoạt động quảng cáo không được quy định trong Luật SHTT mà quảng cáo chỉ là một phương tiện truyền thông. Hành vi xâm phạm quyền SHTT trong hoạt động quảng cáo cũng được xác định dựa trên các hành vi xâm phạm quyền SHTT trong tất cả các lĩnh vực nói chung và ứng dụng vào hoạt động quảng cáo thông qua TMĐT[7].
Mặt khác, đối với các hoạt động được thực hiện trên phương tiện điện tử thì việc xử lý vi phạm được quy định tại Luật Giao dịch điện tử năm 2005 có một số biện pháp như xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật[8]. Luật Giao dịch điện tử cũng chỉ quy định chung cho tất cả các vi phạm được giao dịch thông qua phương tiện điện tử, nghĩa là hành vi quảng cáo xâm phạm quyền SHTT trong hoạt động TMĐT cũng có thể được điều chỉnh bởi Luật Giao dịch điện tử. Như vậy, thông qua các văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam nêu trên, có thể thấy chưa có văn bản nào đề cập cụ thể đến việc xử lý vi phạm đối với hành vi quảng cáo xâm phạm đến quyền SHTT trong TMĐT.
Về cơ quan có thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính của hành vi quảng cáo xâm phạm quyền SHTT trong TMĐT, đó là Thanh tra Khoa học và Công nghệ[9]. Thanh tra Khoa học và Công nghệ sẽ có thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghệ trên Internet với các hình phạt từ phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 500.000 đồng đến 250.000.000 đồng, hoặc tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động kinh doanh hàng hóa, dịch vụ vi phạm có thời hạn, hoặc tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính. Còn đối với các hành vi vi phạm khác xâm phạm đến quyền SHTT trong TMĐT thì sẽ thuộc thẩm quyền của Cục TMĐT.
Đề xuất giải pháp và kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam về xử lý hành vi quảng cáo xâm phạm quyền SHTT trong TMĐT
Qua thực trạng xử lý các hành vi quảng cáo xâm phạm đến quyền SHTT của Việt Nam cho thấy quy định của pháp luật về hành vi này còn mờ nhạt, gây nhiều bất cập, trở ngại, khó khăn, không bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể. Hơn hết, thị trường TMĐT của Việt Nam đang tăng trưởng số một Đông Nam Á[11], nên những hành vi xâm phạm trên các nền tảng TMĐT ngày càng gia tăng. Chính vì vậy, việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam về xử lý hành vi quảng cáo xâm phạm quyền SHTT trong TMĐT là hết sức cần thiết.
Thứ nhất, cần xây dựng cơ sở pháp lý rõ ràng cụ thể trong việc xác định hành vi vi phạm để đưa ra biện pháp xử lý phù hợp đối với hành vi quảng cáo xâm phạm quyền SHTT trong TMĐT. Vấn đề đặt ra ở đây là nên đưa các hành vi này vào Luật SHTT hay Luật Quảng cáo hoặc Luật Giao dịch điện tử.
Như đã phân tích ở trên về pháp luật xử lý hành vi quảng cáo xâm phạm quyền SHTT trong TMĐT ở Trung Quốc, thì tất cả các hành vi quảng cáo mà xâm phạm đến quyền SHTT trên nền tảng TMĐT sẽ được điều chỉnh bởi Luật TMĐT. Đây là kinh nghiệm từ nước láng giềng mà Việt Nam cần tham khảo khi đặt ra vấn đề có nên đề xuất xây dựng Luật TMĐT của Việt Nam để cho phù hợp với tình hình thực tiễn phát triển hiện nay.
Để thực hiện được việc này, các cơ quan có thẩm quyền cần rà soát lại ba nguồn luật cơ bản liên quan đến lĩnh vực này là Luật SHTT, Luật Quảng cáo, Luật Giao dịch điện tử và các văn bản hướng dẫn thi hành có liên quan để có thể đưa ra các quy định mới, tránh trùng lặp. Đặc biệt, cần lưu ý là có sự thống nhất một cơ quan chuyên trách sẽ thực hiện hoạt động này, bởi hiện nay việc xử lý hành vi quảng cáo trên TMĐT được giao cho Thanh tra Khoa học & Công nghệ. Tuy nhiên các vấn đề về nội dung cần được hỗ trợ bởi Cục SHTT và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Bộ Công Thương[12].
Trên cơ sở xây dựng cơ sở pháp lý vững chắc xác định hành vi vi phạm, cần xây dựng biện pháp xử lý phù hợp đối với hành vi quảng cáo xâm phạm quyền SHTT trong TMĐT. Có thể thấy, các văn bản pháp luật hiện hành có quy định các biện pháp xử lý về quảng cáo, nhưng quảng cáo xâm phạm quyền SHTT trên TMĐT thì lại chưa được quy định cụ thể rõ nét.
Vì thế, cần có văn bản quy định vấn đề này một cách kịp thời. Trên cơ sở nghiên cứu Luật TMĐT 2018 của Trung Quốc thì việc xây dựng Luật TMĐT mới cho Việt Nam sẽ phù hợp khi có thể tổng hợp được tất cả các hành vi, giao dịch trên nền tảng TMĐT. Từ đó, những biện pháp cụ thể mà văn bản phải xây dựng được bao gồm 4 hình thức xử lý đó là: (i) Biện pháp, công cụ tự bảo vệ cho các chủ thể bị xâm phạm; (ii) Biện pháp dân sự; (iii) Biện pháp hành chính); (iv) Biện pháp hình sự. Việc xây dựng các biện pháp xử lý này hoàn toàn dựa trên các biện pháp xử lý từ các hành vi vi phạm khác, nhưng phải cân đối mức độ vi phạm của hành vi để có thể đưa ra các biện pháp xử lý phù hợp.
Thứ hai, nghiên cứu xây dựng và ban hành một văn bản dưới luật hướng dẫn quy định về vấn đề quảng cáo xâm phạm quyền SHTT trong TMĐT. Đặt trong bối cảnh hiện nay khi thị trường TMĐT của Việt Nam ngày càng phát triển mạnh mẽ, kèm theo đó là các hành vi xâm phạm ngày càng gia tăng và diễn biến phức tạp, việc xây dựng luật mới tốn rất nhiều thời gian thì đây chính là giải pháp ngắn hạn phù hợp nhất trong giai đoạn hiện nay. Giải pháp này sẽ là bước đi hiệu quả góp phần ngăn chặn và hạn chế các hành vi vi phạm, tranh chấp xảy ra ở thời điểm trước mắt.
Đặt trong bối cảnh hội nhập quốc tế, Việt Nam cần thúc đẩy nhanh hơn nữa quá trình xây dựng khung khổ pháp luật và thực thi pháp luật hiệu quả nhằm ngăn ngừa các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong hoạt động quảng cáo trên các trang thương mại điện tử. Bởi, với các quốc gia có sự phát triển vượt bậc của thương mại điện tử, điển hình như Trung Quốc, Hoa Kỳ,… đã có những quy định rất chặt chẽ nhằm ngăn chặn hành vi này. Việt Nam, nếu muốn tiến xa hơn trên chiến trường quốc tế, cần hành động để bắt kịp với sự phát triển này.
