Theo quy định tại Điều 11 Luật Đặc xá (đã được sửa đổi, bổ sung), hai trong số các điều kiện quan trọng để phạm nhân được xem xét đặc xá bao gồm ý thức cải tạo và việc thực hiện nghĩa vụ tài sản. Cụ thể, phạm nhân phải có nhiều tiến bộ, có ý thức cải tạo tốt và đạt đủ số kỳ xếp loại chấp hành án phạt tù từ mức khá hoặc tốt theo quyết định của Chủ tịch nước trong mỗi đợt đặc xá. Đồng thời, người bị kết án phạt tù phải hoàn thành nghĩa vụ trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại và các nghĩa vụ dân sự khác theo bản án, quyết định của Tòa án. Trong trường hợp phải thi hành nghĩa vụ đối với tài sản không thuộc sở hữu nhà nước, phạm nhân phải được người được thi hành án đồng ý hoãn thi hành hoặc không yêu cầu thi hành. Điều này phải được thể hiện cụ thể qua quyết định đình chỉ thi hành án của cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền hoặc văn bản đề nghị từ người được thi hành án.
Về nguyên tắc, việc xếp loại chấp hành án phạt tù (loại tốt, khá, trung bình, kém) không chỉ đơn thuần dựa vào việc chấp hành nội quy hay tinh thần lao động trong trại giam, mà còn căn cứ vào thái độ ăn năn hối cải và trách nhiệm dân sự của phạm nhân. Cụ thể, theo khoản 1 Điều 20 Nghị định 118/2024/NĐ-CP, một trong những tiêu chuẩn để phạm nhân được xếp loại khá là phải tích cực khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của mình gây ra. Điều này đồng nghĩa với việc đã hoàn thành hình phạt bổ sung là phạt tiền, bồi thường thiệt hại, các nghĩa vụ dân sự khác và nộp án phí theo bản án, quyết định của Tòa án. Như vậy, có thể hiểu các nghĩa vụ dân sự cần thi hành theo các quy định này chính là những hậu quả trực tiếp do hành vi vi phạm pháp luật gây ra cần phải được khắc phục.
Tuy nhiên, pháp luật hiện hành không phân biệt bản án hình sự hay bản án dân sự độc lập khi đánh giá tổng thể thái độ chấp hành pháp luật của phạm nhân. Theo khoản 2 Điều 19 Nghị định 118/2024/NĐ-CP, tiêu chuẩn thi đua chấp hành án phạt tù yêu cầu phạm nhân phải nghiêm chỉnh chấp hành quy định của pháp luật, bản án, quyết định của Tòa án cũng như nội quy cơ sở giam giữ. Do đó, nếu căn cứ vào quy định chung này, phía trại giam vẫn có cơ sở pháp lý để xem xét và đánh giá rằng phạm nhân chưa chấp hành tốt các quy định của pháp luật.
