Bên cạnh quyền bình đẳng trong việc để lại tài sản và hưởng di sản thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật được quy định tại Điều 610 Bộ luật Dân sự 2015, người thuộc diện thừa kế còn được pháp luật bảo hộ quyền chủ động từ chối nhận di sản. Theo khoản 1 Điều 20 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân hoàn toàn có quyền khước từ phần tài sản được hưởng, trừ trường hợp việc từ chối này nhằm mục đích trốn tránh thực hiện các nghĩa vụ tài sản đối với người khác. Quy định này gắn liền với nghĩa vụ của người thừa kế trong việc thanh toán các khoản nợ hoặc nghĩa vụ tài chính trong phạm vi di sản do người quá cố để lại theo Điều 615. Do đó, hành vi từ chối nhận di sản chỉ được công nhận là hợp pháp khi không nhằm mục đích tẩu tán tài sản hay trốn tránh trách nhiệm tài chính đối với bên thứ ba.

Để việc từ chối nhận di sản phát sinh hiệu lực pháp lý, khoản 2 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu người thực hiện phải là cá nhân có quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật. Yêu cầu bắt buộc là việc từ chối phải được lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác hoặc người được giao nhiệm vụ phân chia di sản để các bên liên quan được biết. Về thời hạn thực hiện, nếu như Bộ luật Dân sự 2005 trước đây áp đặt mốc thời gian khắt khe trong vòng sáu tháng kể từ thời điểm mở thừa kế, thì khoản 3 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 đã mở rộng quyền lợi cho người thừa kế khi cho phép việc từ chối có thể thực hiện tại bất kỳ thời điểm nào, miễn là trước thời điểm phân chia di sản.

Một điểm thay đổi quan trọng khác trong hệ thống pháp luật hiện hành là tính chất không bắt buộc của thủ tục công chứng đối với văn bản từ chối di sản. Khác với quy định cũ bắt buộc phải công chứng hoặc chứng thực tại Ủy ban nhân dân cấp xã, Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 chỉ quy định lập thành văn bản và thông báo cho những người liên quan. Tuy nhiên, theo khoản 1 Điều 60 Luật Công chứng 2024, người thừa kế vẫn có quyền yêu cầu tổ chức hành nghề công chứng thực hiện công chứng văn bản này nhằm tăng tính pháp lý. Trong trường hợp việc từ chối vi phạm điều kiện cấm như nhằm trốn tránh nghĩa vụ bồi thường hay cấp dưỡng, không lập thành văn bản, không gửi cho các bên liên quan hoặc thực hiện sau thời điểm phân chia di sản thì văn bản từ chối đó sẽ không có hiệu lực và người thừa kế vẫn phải tiếp nhận di sản theo quy định.

Đối với trường hợp người thừa kế lựa chọn công chứng văn bản từ chối nhận di sản, quy trình được thực hiện theo quy định của Luật Công chứng 2024. Bước đầu tiên, người yêu cầu gửi một bộ hồ sơ trực tiếp, trực tuyến hoặc qua dịch vụ bưu chính đến tổ chức hành nghề công chứng. Hồ sơ gồm dự thảo văn bản giao dịch, giấy tờ tùy thân như thẻ căn cước hay hộ chiếu, giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản của người để lại di sản, giấy chứng tử của người quá cố, di chúc hoặc giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế. Trường hợp tổ chức công chứng khai thác được thông tin nhân thân và tài sản từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư thì người dân không cần nộp bản sao các giấy tờ này mà chỉ nộp phí khai thác dữ liệu. Tiếp theo, công chứng viên kiểm tra tính hợp pháp của hồ sơ, giải thích rõ quyền và nghĩa vụ liên quan, hướng dẫn soạn thảo hoặc kiểm tra dự thảo văn bản để người yêu cầu ký vào từng trang. Sau khi đối chiếu bản chính các giấy tờ, công chứng viên ghi lời chứng, ký công chứng và đóng dấu. Người yêu cầu nộp mức phí công chứng là 20.000 đồng theo Thông tư 257/2016/TT-BTC cùng thù lao công chứng theo quy định để hoàn tất thủ tục và nhận lại kết quả.

Nguồn: https://luatvietnam.vn/dan-su/thu-tuc-tu-choi-di-san-thua-ke-568-24022-article.html