Xuất phát từ các nguyên tắc cơ bản làm nền tảng tại Điều 16, Luật kinh doanh bảo hiểm 2022 đã phát triển, thể hiện rõ ràng hơn trong các quy định khác để bảo vệ quyền lợi người người tham gia bảo hiểm. Cụ thể:
1. Quy định đối với khách hàng mua bảo hiểm:
Thứ nhất, bảo vệ quyền lợi người mua bảo hiểm trong việc được tiếp nhận, giải thích đầy đủ thông tin hợp đồng. Căn cứ quyền của người mua bảo hiểm và nghĩa vụ của doanh nghiệp kinh doanh bảo hiểm được quy định tại Điều 20, 21, Khoản 1 Điều 22 thì các doanh nghiệp cần phải đảm bảo thực hiện các nghĩa vụ như là về cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin liên quan đến hợp đồng bảo hiểm, giải thích các điều kiện, điều khoản bảo hiểm cho bên mua bảo hiểm.... Nhà nước cũng đặt ra “hậu quả pháp lý” cho doanh nghiệp kinh doanh bảo hiểm trong trường hợp những nghĩa vụ này không được thực hiện để bảo vệ quyền lợi cho bên mua bảo hiểm, theo quy định tại Khoản 3 Điều 22, trong trường hợp có vi phạm nghĩa vụ cung cấp, giải thích thông tin hợp đồng,... bên mua bảo hiểm được quyền hủy bỏ hợp đồng, nhận lại số tiền và có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại (nếu có). Ngoài ra, nguyên tắc bảo vệ quyền lợi cũng được thể hiện rõ hơn tại Điều 24 LKDBH 2022 quy định: “... hợp đồng bảo hiểm có điều khoản không rõ ràng dẫn đến có cách hiểu khác nhau thì ... giải thích theo hướng có lợi cho bên mua bảo hiểm”. Quyền lợi của bên mua bảo hiểm đang được bảo vệ từ việc pháp luật quy định những nghĩa vụ mà bên kinh doanh bảo hiểm phải thực hiện đối với bên mua bảo hiểm như trên.
Sở dĩ cần đặt ra những quy định này vì bản chất quan hệ bảo hiểm vốn là một quan hệ phức tạp, khó hiểu và các bên khi giao kết hợp đồng chỉ đàm phán một số ít điều khoản trong hợp đồng chứ không trực tiếp tham gia vào việc đàm phán và soạn thảo toàn bộ hợp đồng mà hoàn toàn dựa trên những “hợp đồng mẫu” do các doanh nghiệp bảo hiểm chuẩn bị sẵn tùy theo từng gói bảo hiểm của họ. Trong khi đó, các người khách hàng tham gia quan hệ bảo hiểm vốn rất khó có đủ các kiến thức, thời gian để tìm hiểu các quy định phức tạp trong hợp đồng. Như vậy, việc quy định cung cấp và giải thích hợp đồng là bảo vệ cho người mua, đảm bảo rằng họ hiểu rõ các điều khoản và nghĩa vụ mà họ đang cam kết. Điều này tuân theo nguyên tắc Trung thực tuyệt đối tại Điều 16 của LKDBH, hỗ trợ người mua bảo hiểm tránh được các trắc trở và bất lợi trong quá trình giao dịch.
Thứ hai, quyền lợi của khách hàng mua bảo hiểm khi chấm dứt thực hiện hợp đồng. Theo Điều 26 về Đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng, bên mua bảo hiểm hoàn toàn có quyền chấm dứt thực hiện hợp đồng trong trường hợp doanh nghiệp kinh doanh bảo hiểm: “...không chấp nhận yêu cầu về thay đổi mức độ rủi ro được bảo hiểm quy định tại Điều 23 của Luật này.” Điều này là hoàn toàn phù hợp và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia quan hệ bảo hiểm, trong đó có bên mua bảo hiểm. Các đối tượng bảo hiểm luôn có thể thay đổi mức độ rủi ro và điều này thì ảnh hưởng trực tiếp đến số tiền đóng phí bảo hiểm của bên mua, ví dụ: A mua bảo hiểm cho 1 đối tượng bảo hiểm có mức độ rủi ro cao, đồng nghĩa với việc bên bán bảo hiểm có rủi ro tài chính nhiều hơn và như vậy A cũng sẽ phải đóng phí bảo hiểm nhiều hơn, tuy nhiên nếu mức độ rủi ro của đối tượng bảo hiểm giảm đi trong thời gian thực hiện hợp đồng bảo hiểm, thì việc yêu cầu giảm phí bảo hiểm là hoàn toàn hợp lý. Như vậy, việc cho phép đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng theo quy định của LKDBH trong trường hợp này là bảo đảm đúng quyền lợi cho người mua bảo hiểm.
Hậu quả pháp lý khi đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng của Điều 27 cũng quy định khôi phục một phần hoặc toàn bộ trạng thái như trước khi xảy ra tổn thất cho người được bảo hiểm, bảo vệ lợi ích của người được bảo hiểm. Thông thường, khi hợp đồng bảo hiểm chấm dứt, trách nhiệm bồi thường cũng theo đó chấm dứt. Tuy nhiên, trong các trường hợp đơn phương chấm dứt theo Điều 26, quy định rõ về việc doanh nghiệp bảo hiểm vẫn phải bồi thường người mua bảo hiểm theo quy định. Đối với hợp đồng bảo hiểm nhân thọ và sức khỏe, doanh nghiệp bảo hiểm có trách nhiệm trả tiền bảo hiểm khi sự kiện bảo hiểm xảy ra trước thời điểm chấm dứt, và có quyền khấu trừ phí bảo hiểm. Điều này đảm bảo rằng người mua bảo hiểm vẫn nhận được bảo hiểm và đền bù khi cần thiết, bảo vệ quyền lợi của họ trong quá trình hợp đồng bị chấm dứt thực hiện.
2. Quy định đối với Doanh nghiệp kinh doanh bảo hiểm
Thứ nhất, đảm bảo sự cân bằng, khách quan trách nhiệm tài chính cho doanh nghiệp kinh doanh bảo hiểm. Theo Khoản 2 Điều 51 LKDBH 2022 có quy định: “Số tiền bồi thường mà doanh nghiệp bảo hiểm trả cho người được bảo hiểm không vượt quá số tiền bảo hiểm, trừ trường hợp có thỏa thuận khác trong hợp đồng bảo hiểm.” Trong đó, số tiền bảo hiểm là số tiền mà bên mua bảo hiểm yêu cầu bảo hiểm cho tài sản đó. Điều này cũng hoàn toàn hợp lý, phù hợp với sự cân bằng và trách nhiệm của doanh nghiệp bảo hiểm đối với tài sản.
Theo Khoản 1 Điều 51 thì số tiền bồi thường mà doanh nghiệp bảo hiểm phải trả cho người được bảo hiểm được xác định trên cơ sở giá thị trường của tài sản được bảo hiểm tại thời điểm, nơi xảy ra tổn thất và mức độ thiệt hại thực tế. Đây là nguyên tắc nhằm xác định chính xác số tiền bồi thường, đảm bảo được tính khách quan, bảo vệ quyền lợi cho người mua bảo hiểm cũng như doanh nghiệp bảo hiểm.
Căn cứ theo 53 LKDBH 2022, khi xảy ra sự kiện bảo hiểm không bị lừa dối cũng như người mua lợi dụng khi xảy ra vụ việc nói sai về giá trị tổn thất để được nhiều hơn giá trị thiệt hại, cũng bảo vừa bảo vệ cho người thứ ba gây ra lỗi trong nguyên tắc thế quyền không bị mất đi quyền lợi của mình. Pháp luật kinh doanh bảo hiểm đã quy định rất cụ thể về việc giám định tổn thất xác định nguyên nhân đảm bảo được sự công bằng minh bạch của các bên và có quy định cụ thể nếu không thể thống nhất được có quyền yêu cầu Tòa án có thẩm quyền hoặc Trọng tài trưng cầu giám định viên độc lập. Là một doanh nghiệp kinh doanh tiến độ cũng như thời gian của doanh nghiệp là nhanh chóng và ổn định tránh những tranh chấp với khách hàng, nên việc luật quy định như vậy là hợp lý.
Thứ hai, Nguyên tắc thế quyền bảo đảm quyền lợi cho bên doanh nghiệp kinh doanh bảo hiểm, giảm thiểu tối đa rủi ro tài chính. Theo Điều 54 LKDBH 2022 đối với hợp đồng bảo hiểm tài sản, tính chất khá đặc biệt so với các hợp đồng khác, vì đây là hợp đồng mua bán sự rủi ro quyền của bên mua chỉ xuất hiện chỉ khi xảy ra sự kiện bảo hiểm trong thời hạn hợp đồng. Trong trường hợp này, ngay từ thời điểm ký kết hợp đồng bảo hiểm thì quyền này của bên bán bảo hiểm đã hình thành, nhưng không có nghĩa là mọi trường hợp khi xảy ra sự kiện bảo hiểm đều phát sinh nguyên tắc thế quyền này. Quyền thế quyền của bên bán chỉ xảy ra khi có lỗi của bên thứ ba đã gây thiệt hại thông qua sự kiện bảo hiểm. Người được bảo hiểm cần cung cấp chứng từ, biên bản, bằng chứng... liên quan cho người bảo hiểm để thực hiện nguyên tắc thế quyền. Là yếu tố giúp xác minh, tránh việc gian lận trục lợi cho doanh nghiệp bảo hiểm, người mua bảo hiểm có quyền hưởng lợi ích bảo hiểm thì cũng có nghĩa vụ chứng minh, chứng cứ đến sự kiện bảo hiểm đó. Trường hợp không đòi bồi thường từ người thứ ba thì người này sẽ không phải chịu trách nhiệm về tổn thất mặc dù là người trực tiếp gây ra các tổn thất ấy. Đây là sự không công bằng và dẫn đến nhiều hệ lụy xấu nên cần phải chuyển quyền đòi bồi thường cho người bảo hiểm.
Việc áp dụng nguyên tắc Thế quyền và Trung thực tuyệt đối sẽ hạn chế được sự trục lợi bảo hiểm từ người mua bảo hiểm, không nhận bảo hiểm 2 lần từ bên thứ ba có lỗi và bên công ty bảo hiểm với cùng một tổn thất đối với công ty bảo hiểm sẽ hỗ trợ được về tài chính cho công ty.
Thứ ba, xác định việc bồi thường. Đây cũng là căn cứ quan trọng nhất để tránh tình trạng trục lợi bảo hiểm. Cụ thể, Điều 55 và 56 Luật Kinh Doanh Bảo Hiểm 2022 quy định về Trách nhiệm đảm bảo an toàn cho tài sản được bảo hiểm và Người được bảo hiểm không được từ bỏ tài sản. Doanh nghiệp kinh doanh bảo hiểm có quyền kiểm tra, yêu cầu và hỗ trợ người được bảo hiểm thực hiện các biện pháp đảm bảo an toàn cho tài sản theo luật định. Bên cạnh đó, pháp luật quy định người được bảo hiểm không được để mặc tài sản hư hỏng, trừ khi có lý do chính đáng như tránh tổn thất chung, cứu người, trường hợp khẩn cấp… được công nhận. Quy định này có mục đích hạn chế tối đa tổn thất, tránh việc doanh nghiệp bảo hiểm phải bồi thường cho hành vi vô trách nhiệm của người được bảo hiểm, tránh lợi dụng rủi ro để hủy hoại tài sản và trục lợi từ hợp đồng bảo hiểm.
3. Ý nghĩa
3.1. Ý nghĩa đối với bên mua bảo hiểm:
Bảo hiểm là sự bảo đảm theo hợp đồng, theo đó, hợp đồng bảo hiểm được giao kết giữa doanh nghiệp bảo hiểm và người tham gia bảo hiểm. Doanh nghiệp bảo hiểm là bên nhận phí bảo hiểm và chịu trách nhiệm thanh toán phí bảo hiểm nhằm bồi thường thiệt hại vật chất khi xảy ra sự kiện bảo hiểm.
Bảo hiểm có vai trò cực kỳ quan trọng trong cuộc sống, nó giống như chiếc phao cứu sinh khi bạn đang bơi trong khó khăn của cuộc sống. Nhờ được quy định các nguyên tắc trong Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2022 mà việc mua bảo hiểm sẽ giúp cho người mua hưởng được các vai trò sau:
Bảo hiểm giúp chuyển giao về rủi ro, và giúp dàn trải tổn thất cho người khó khăn, giảm thiểu thiệt hại nhất có thể cho những người tham gia bảo hiểm.
Bảo hiểm là công cụ giúp ổn định chi phí, giúp người mua tiết kiệm tiền và an tâm hơn về mặt tinh thần.
Khi có sự kiện bảo hiểm xảy ra với người được bảo hiểm, và sự kiện đó đã được quy định trong Quy tắc và điều khoản thuộc bộ hợp đồng, thì công ty bảo hiểm phải chi trả quyền lợi bảo hiểm cho người được bảo hiểm hoặc người thụ hưởng, theo đúng điều kiện trong hợp đồng.
Bồi thường bảo hiểm sẽ bù đắp những tổn thất hay thiệt hại do rủi ro gây ra, từ đó giúp người tham gia cùng gia đình sớm trở lại cuộc sống bình thường và có nguồn hỗ trợ tài chính cho các dự định quan trọng trong tương lai.
3.2. Ý nghĩa đối với doanh nghiệp/công ty bảo hiểm
Các nguyên tắc bảo hiểm là những quy định cơ bản, bắt buộc phải tuân thủ trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm. Các nguyên tắc này có ý nghĩa quan trọng đối với các công ty kinh doanh bảo hiểm, thể hiện qua các khía cạnh sau:
Một là đảm bảo sự công bằng, minh bạch trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm. Các nguyên tắc bảo hiểm quy định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia bảo hiểm, bao gồm doanh nghiệp bảo hiểm, người được bảo hiểm và bên thứ ba, tránh các tranh chấp, khiếu kiện không đáng có.
Hai là các nguyên tắc giúp doanh nghiệp bảo hiểm quản lý rủi ro hiệu quả. Doanh nghiệp bảo hiểm có thể xây dựng các sản phẩm bảo hiểm phù hợp, quản lý rủi ro hiệu quả, giảm thiểu khả năng thua lỗ.
Ba là tạo niềm tin cho khách hàng. Các nguyên tắc bảo hiểm thể hiện sự chuyên nghiệp, uy tín của doanh nghiệp bảo hiểm. Khi khách hàng nắm rõ các nguyên tắc bảo hiểm, họ sẽ có niềm tin hơn vào doanh nghiệp bảo hiểm, yên tâm tham gia bảo hiểm.
Ngoài ra, nguyên tắc bảo vệ quyền lợi người tham gia bảo hiểm là nền tảng cho sự phát triển bền vững của thị trường bảo hiểm. Khi các doanh nghiệp bảo hiểm tuân thủ nguyên tắc bảo hiểm, thị trường bảo hiểm sẽ trở nên lành mạnh, minh bạch, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Luật kinh doanh bảo hiểm 2022
- Nghị định 46/2023 NĐ-CP
