Khi Nhà nước tiến hành thu hồi đất nông nghiệp, người sử dụng đất cần phân định rạch ròi hai nhóm quyền lợi tài chính gồm: tiền bồi thường và tiền hỗ trợ. Do mỗi nhóm chịu sự điều chỉnh của các điều kiện áp dụng độc lập, người dân nên rà soát chi tiết từng khoản mục thay vì chỉ nhìn vào con số tổng cộng cuối cùng.
1. Về tiền bồi thường
Theo Điều 95 Luật Đất đai năm 2024, để được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi, người sử dụng đất phải nằm trong nhóm đối tượng được bồi thường và đáp ứng đầy đủ căn cứ pháp lý về quyền sử dụng đất. Đối với đất nông nghiệp thuộc sở hữu của hộ gia đình, cá nhân, khoản 1 Điều 96 quy định 4 hình thức chi trả bồi thường: bằng đất nông nghiệp, bằng tiền, bằng đất có mục đích sử dụng khác hoặc bằng nhà ở.
Tuy nhiên, phần diện tích được tính bồi thường phải nằm trong giới hạn của hạn mức giao đất nông nghiệp, hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp, diện tích nhận thừa kế (theo khoản 2 Điều 96) cùng các trường hợp ngoại lệ khác do pháp luật quy định. Bên cạnh tiền bồi thường về đất, Điều 107 Luật Đất đai năm 2024 còn cho phép bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại đối với một số trường hợp không đủ điều kiện bồi thường về đất — điển hình như đất công ích do UBND cấp xã cho thuê, đất nhận khoán, hoặc phần diện tích đất nông nghiệp được giao vượt hạn mức.
Các khoản chi phí đầu tư vào đất được xem xét bao gồm: chi phí san lấp mặt bằng, cải tạo đất, thau chua, rửa mặn cùng các hạng mục đầu tư khác phù hợp với mục đích sử dụng đất hợp pháp.
2. Về các khoản hỗ trợ
Khoản 1 Điều 108 Luật Đất đai năm 2024 liệt kê 6 chính sách hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất. Riêng với đất trồng lúa (đất ruộng), người dân cần lưu ý đặc biệt đến 4 khoản sau:
-
Hỗ trợ ổn định đời sống;
-
Hỗ trợ ổn định sản xuất, kinh doanh;
-
Hỗ trợ di dời vật nuôi;
-
Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm.
Từng khoản hỗ trợ đều gắn với những tiêu chí riêng biệt, trong đó hai khoản tác động lớn nhất đến quyền lợi của nông hộ là hỗ trợ ổn định đời sống và hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề.
2.1. Hỗ trợ ổn định đời sống
Theo Điều 19 Nghị định 88/2024/NĐ-CP, mức chi trả được xác định dựa trên tỷ lệ diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi, số lượng nhân khẩu đủ điều kiện và đơn giá gạo tại địa phương. Với hộ gia đình, cá nhân thuộc diện áp dụng khoản 1 Điều này:
-
Bị thu hồi từ 30% đến 70% diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng: Được hỗ trợ 6 tháng nếu không phải di dời chỗ ở; 12 tháng nếu phải di dời chỗ ở; và tối đa 24 tháng nếu phải chuyển đến địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hoặc đặc biệt khó khăn.
-
Bị thu hồi trên 70% diện tích: Thời gian hưởng hỗ trợ nâng lên tương ứng là 12 tháng, 24 tháng và tối đa 36 tháng. Định mức hỗ trợ hàng tháng cho mỗi nhân khẩu bằng tiền mặt tương đương 30 kg gạo, quy đổi theo giá gạo trung bình ở địa phương tại thời điểm chi trả.
Ví dụ minh họa: Một hộ gia đình có 4 nhân khẩu đủ điều kiện hưởng hỗ trợ, đang canh tác 5.000 m² đất lúa trong cùng một xã và bị thu hồi 4.000 m² cho một dự án (tương ứng tỷ lệ thu hồi 80%). Nếu không phải di dời chỗ ở, hộ này được hưởng mức hỗ trợ trong 12 tháng với tổng lượng quy đổi là: 4 nhân khẩu × 12 tháng × 30 kg gạo = 1.440 kg gạo (tính thành tiền theo giá gạo trung bình tại địa phương). Đây là khoản chi độc lập, tách rời khỏi tiền bồi thường về đất. Cần lưu ý rằng tỷ lệ đất bị thu hồi được tính trong phạm vi địa giới cấp xã nơi có đất, xét riêng cho từng dự án và không cộng dồn diện tích đã thu hồi từ các dự án trước đó.
Về cách tính nhân khẩu, khoản 4 Điều 2 Nghị định 226/2025/NĐ-CP đã bổ sung quy định tính cả những người có chung quyền sử dụng đất tại thời điểm phê duyệt phương án và các thành viên phát sinh trong hộ gia đình sau thời điểm được giao đất nông nghiệp (nếu có). Đồng thời, khoản 2 Điều 19 Nghị định 88/2024/NĐ-CP cũng mở ra cơ chế hỗ trợ cho các trường hợp bị thu hồi dưới 30% diện tích đất nông nghiệp, không đủ điều kiện bồi thường về đất hoặc đất nhận giao khoán theo hợp đồng; mức hỗ trợ và thời hạn cụ thể do UBND cấp tỉnh ấn định trong khung quy định của pháp luật.
2.2. Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm
Theo khoản 1 Điều 109 Luật Đất đai năm 2024, mức hỗ trợ bằng tiền tối đa không vượt quá 5 lần giá đất nông nghiệp cùng loại trong bảng giá đất của địa phương. Diện tích dùng để tính hỗ trợ là phần diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi nhưng bị khống chế không vượt quá hạn mức giao đất nông nghiệp tại Điều 176. Do UBND cấp tỉnh là cơ quan quyết định mức hỗ trợ cụ thể nên không phải mọi trường hợp đều được nhận kịch khung 5 lần.
Đối với nhóm hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp quy định tại điểm a khoản 1 Điều 109, việc nhận hỗ trợ phải thỏa mãn các điều kiện luật định, bao gồm trường hợp Nhà nước không có quỹ đất để bồi thường và người dân nhận bồi thường bằng tiền.
Điều 22 Nghị định 88/2024/NĐ-CP quy định chi tiết tiêu chí xác định đối tượng trực tiếp sản xuất nông nghiệp, bắt buộc phải có nguồn thu nhập từ hoạt động sản xuất nông nghiệp trên phần đất đang sử dụng tại thời điểm phê duyệt phương án.
Ở quy mô hộ gia đình, cần tối thiểu một thành viên đáp ứng điều kiện trên và không rơi vào diện bị loại trừ (như người đang hưởng lương hưu, người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hoặc các đối tượng hưởng lương, trợ cấp từ ngân sách nhà nước và bảo hiểm xã hội). Do đó, nếu một gia đình sở hữu đất ruộng nhưng chỉ cho người khác thuê lại để canh tác và không có thành viên nào đáp ứng tiêu chuẩn trực tiếp sản xuất nông nghiệp, họ có thể bị từ chối khoản hỗ trợ chuyển đổi nghề theo nhóm đối tượng này.
Ngoài ra, khoản 5 Điều 2 Nghị định 226/2025/NĐ-CP cũng đã bổ sung quy định về việc chi trả hỗ trợ cho hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp thuộc diện tại điểm a khoản 1 Điều 109, áp dụng cho cả những trường hợp đủ điều kiện được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
3. Những hạng mục người dân cần rà soát trong phương án bồi thường, hỗ trợ
Khi tiếp nhận bản dự thảo phương án, người dân cần kiểm tra độc lập từng đầu mục: tiền bồi thường về đất, chi phí đầu tư vào đất còn lại (nếu có) và chi tiết từng khoản hỗ trợ. Cụ thể:
-
Với hỗ trợ ổn định đời sống: Đối chiếu kỹ tỷ lệ diện tích đất bị thu hồi, số tháng được hưởng hỗ trợ và số nhân khẩu được ghi nhận.
-
Với hỗ trợ chuyển đổi nghề: Rà soát điều kiện chứng minh trực tiếp sản xuất nông nghiệp, phần diện tích được tính hỗ trợ và hệ số nhân do địa phương ban hành.
Theo điểm a khoản 3 Điều 87 Luật Đất đai năm 2024, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư bắt buộc phải được niêm yết công khai trong vòng 30 ngày. Người dân cần tận dụng khoảng thời gian này để đối chiếu số liệu và gửi văn bản kiến nghị ngay nếu phát hiện khoản hỗ trợ bị thiếu sót hoặc tính sai định mức.
Một nguyên tắc cốt lõi cần ghi nhớ: việc không đủ điều kiện nhận tiền bồi thường về đất không đồng nghĩa với việc mất quyền lợi nhận các khoản hỗ trợ. Ngược lại, việc đã nhận tiền bồi thường về đất cũng chưa chắc đảm bảo bạn đã được chi trả đầy đủ mọi khoản hỗ trợ mà pháp luật cho phép.