1. Bị cáo vi phạm pháp luật về đất đai có thể được miễn trách nhiệm hình sự ngay tại phiên tòa
Điểm mới đáng chú ý của cơ chế pháp lý này là việc trao cho Hội đồng xét xử thẩm quyền trực tiếp xem xét, quyết định việc miễn trách nhiệm hình sự đối với bị cáo ngay trong quá trình xét xử, thay vì phải chờ đợi hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào kết luận của cơ quan điều tra, viện kiểm sát ở giai đoạn trước đó.
Căn cứ Điều 3 Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP, tại phiên tòa, nếu Hội đồng xét xử xác định bị cáo có đầy đủ các căn cứ được quy định tại Điều 5 và Điều 7 Nghị quyết số 29/2026/QH16, thì Tòa án có quyền xem xét và ra quyết định miễn trách nhiệm hình sự cho bị cáo.
Về điều kiện áp dụng, pháp luật phân biệt hai nhóm trường hợp như sau:
Thứ nhất, đối với hành vi vi phạm không gây ra thất thoát hoặc lãng phí tài sản nhà nước, người vi phạm phải đồng thời thỏa mãn các điều kiện sau:
- Không có hành vi tham nhũng;
- Thực hiện hành vi vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội hoặc vì mục tiêu bảo đảm quốc phòng, an ninh;
- Dự án, công trình liên quan đã được hoàn thành và tạo ra hiệu quả kinh tế - xã hội thực tế cho địa phương hoặc quốc gia;
- Không tồn tại khiếu nại, tố cáo liên quan, hoặc nếu có thì các khiếu nại, tố cáo đó đã được giải quyết dứt điểm theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật.
Thứ hai, đối với hành vi vi phạm có gây thất thoát hoặc lãng phí tài sản nhà nước, ngoài việc đáp ứng đầy đủ các điều kiện nêu trên, người vi phạm còn phải chứng minh đã khắc phục được toàn bộ hậu quả thiệt hại phát sinh từ hành vi vi phạm.
Về cơ sở xem xét, khi cân nhắc việc miễn trách nhiệm hình sự, Tòa án sẽ dựa trên các nhóm tài liệu và yếu tố sau: hồ sơ, tài liệu xác định vụ án, vụ việc vi phạm pháp luật về đất đai nhưng không có yếu tố tham nhũng và xảy ra trước ngày 01/8/2024; tài liệu làm rõ hành vi có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước hay không; mức độ, quy mô thiệt hại cụ thể; hiệu quả kinh tế - xã hội mà dự án, công trình mang lại; cũng như mức độ thực tế của việc khắc phục hậu quả.
Như vậy, kể từ ngày 15/10/2026, Hội đồng xét xử có thẩm quyền xem xét và quyết định miễn trách nhiệm hình sự ngay tại phiên tòa đối với bị cáo vi phạm pháp luật về đất đai, với điều kiện đáp ứng đầy đủ các căn cứ pháp lý theo Nghị quyết số 29/2026/QH16 và Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP.
2. Bị cáo có thể được hoãn phiên tòa tối đa 30 ngày để khắc phục hậu quả vi phạm đất đai
Bên cạnh cơ chế miễn trách nhiệm hình sự, pháp luật mới còn quy định cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, tạo điều kiện cho tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm có thời gian để khắc phục hậu quả, thay vì phải chịu xử lý hình sự ngay lập tức.
Theo Điều 6 Nghị quyết số 29/2026/QH16, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng sẽ xem xét việc tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để tổ chức, cá nhân khắc phục hậu quả nếu thỏa mãn đồng thời các điều kiện sau:
- Có hành vi vi phạm nhưng được thực hiện vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh;
- Có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không có yếu tố tham nhũng;
- Dự án, công trình vẫn đang trong quá trình thực hiện, chưa hoàn thành, chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan, nhưng vẫn còn khả năng, phương án và điều kiện cần thiết để khắc phục, đồng thời có tiềm năng mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương hoặc quốc gia.
Cụ thể hóa quy định trên, tại điểm b khoản 1 Điều 5 Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP, Tòa án được hướng dẫn xử lý như sau: tùy theo giai đoạn tố tụng và căn cứ vào khả năng khắc phục hậu quả thiệt hại cùng đề nghị của bị cáo, Hội đồng xét xử có thể lựa chọn một trong các phương án xử lý sau:
- Hoãn phiên tòa trong thời hạn không quá 30 ngày kể từ ngày ra quyết định hoãn, nếu có căn cứ xác định trong khoảng thời gian này, bị cáo cùng các tổ chức, cá nhân liên quan có thể khắc phục được hậu quả thiệt hại;
- Tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị cáo, nếu xét thấy bị cáo và các tổ chức, cá nhân liên quan không có khả năng khắc phục hậu quả thiệt hại trong thời hạn 30 ngày nêu trên.
Như vậy, từ ngày 15/10/2026, bị cáo trong vụ án vi phạm pháp luật về đất đai, nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định, có thể được Hội đồng xét xử hoãn phiên tòa tối đa 30 ngày nhằm tạo điều kiện khắc phục hậu quả vi phạm.
3. Khắc phục trên 3/4 thiệt hại do vi phạm đất đai, bị cáo có thể được giảm tối đa 4/5 mức hình phạt
Đối với trường hợp bị cáo hoặc các tổ chức, cá nhân liên quan không thể khắc phục được toàn bộ hậu quả thiệt hại, pháp luật mới vẫn đưa ra cơ chế giảm nhẹ hình phạt dựa trên mức độ khắc phục thực tế và hiệu quả kinh tế - xã hội mà dự án, công trình mang lại.
Theo khoản 5 Điều 5 Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP, Tòa án sẽ căn cứ vào hai yếu tố chính để xem xét giảm mức hình phạt tương ứng: thứ nhất là hiệu quả kinh tế - xã hội mà dự án, công trình mang lại cho địa phương và đất nước; thứ hai là tỷ lệ khắc phục hậu quả thiệt hại thực tế tính đến thời điểm xét xử.
Khung giảm hình phạt được quy định cụ thể như sau:
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Việc giảm hình phạt không áp dụng theo cách máy móc mà được đánh giá trên cơ sở tỷ lệ khắc phục hậu quả thực tế tại thời điểm xét xử, kết hợp với đánh giá tổng thể về hiệu quả kinh tế - xã hội mà dự án, công trình đã và đang mang lại.
Như vậy, kể từ ngày 15/10/2026, trường hợp bị cáo vi phạm pháp luật về đất đai đã khắc phục được trên ba phần tư nhưng chưa khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại, thì Tòa án có thể xem xét giảm tối đa đến bốn phần năm mức hình phạt.
4. Không áp dụng hoãn phiên tòa, tạm đình chỉ vụ án đối với dự án, công trình đã hoàn thành nhưng chưa khắc phục hậu quả
Pháp luật mới cũng phân định rõ ranh giới áp dụng cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, nhằm tránh tình trạng lạm dụng cơ chế này để kéo dài hoặc né tránh việc xử lý trách nhiệm.
Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 6 Nghị quyết số 29/2026/QH16, cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ được áp dụng trong trường hợp dự án, công trình vẫn đang trong quá trình thực hiện, chưa hoàn thành, chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan, nhưng vẫn còn khả năng, phương án và điều kiện để khắc phục và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội.
Tuy nhiên, khoản 2 Điều 2 Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP đưa ra quy định loại trừ rõ ràng: đối với các vụ việc thuộc phạm vi điều chỉnh của khoản 1 và khoản 2 Điều 6 Nghị quyết số 29/2026/QH16, nếu dự án, công trình đã hoàn thành nhưng chưa khắc phục hậu quả thiệt hại, thì Tòa án sẽ không áp dụng các biện pháp tạm đình chỉ vụ án, tạm đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo, hoãn phiên tòa, hoãn chấp hành hình phạt, hoặc tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù. Thay vào đó, Tòa án sẽ tiếp tục giải quyết, xét xử và tổ chức thi hành án theo đúng quy định của pháp luật.
Như vậy, Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP đã xác lập một nguyên tắc rõ ràng: dự án, công trình đã hoàn thành nhưng chưa khắc phục hậu quả sẽ không được hưởng cơ chế hoãn phiên tòa hoặc tạm đình chỉ, mà vẫn phải tiếp tục chịu sự giải quyết, xét xử và thi hành án theo trình tự pháp luật thông thường.
Nguồn: https://luatvietnam.vn/dat-dai-nha-o/chinh-sach-moi-ve-dat-dai-nha-o-hieu-luc-thang-10-2026-567-112793-article.html
