Tảo hôn và ép buộc kết hôn là những hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, xâm hại trực tiếp đến quyền con người, quyền tự do kết hôn và đặc biệt là quyền được bảo vệ của trẻ em. Theo Điều 5 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, các hành vi tảo hôn, cưỡng ép kết hôn, lừa dối kết hôn và cản trở kết hôn tự nguyện đều bị nghiêm cấm. Quy định này thể hiện quan điểm nhất quán của pháp luật Việt Nam: hôn nhân phải dựa trên sự tự nguyện, bình đẳng và đủ điều kiện pháp lý.
Theo Điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, độ tuổi kết hôn được xác định là nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi, đồng thời hai bên phải tự nguyện quyết định việc kết hôn. Mọi trường hợp tổ chức cưới hỏi, cho sống chung như vợ chồng hoặc tiến hành đăng ký kết hôn khi một trong hai bên chưa đủ điều kiện tuổi đều bị xem là tảo hôn. Hành vi này thường diễn ra ở những địa phương còn tồn tại hủ tục, nơi cha mẹ lấy lý do “giữ thể diện”, “sợ con ế”, “giữ gìn phong tục” để thúc ép việc cưới sớm dù con chưa đủ tuổi hoặc chưa trưởng thành về tâm lý. Tảo hôn gây ra nhiều hậu quả lâu dài: gián đoạn quá trình học tập, hạn chế cơ hội nghề nghiệp, nguy cơ cao mắc bệnh lý sinh sản, gia tăng tỷ lệ tử vong mẹ và trẻ sơ sinh, kéo dài vòng nghèo đói giữa các thế hệ.
Song song với tảo hôn, pháp luật cũng nghiêm cấm ép buộc kết hôn, được định nghĩa là việc dùng vũ lực, đe dọa, uy hiếp tinh thần, hành hạ hoặc bất kỳ hành vi nào nhằm buộc người khác phải kết hôn trái với ý muốn của họ. Đây là hành vi vi phạm nghiêm trọng quyền tự quyết của cá nhân được ghi nhận trong nhiều đạo luật, từ Luật Hôn nhân và Gia đình đến Bộ luật Dân sự và Luật Trẻ em. Trong thực tế, ép buộc kết hôn thường diễn ra thông qua việc đe dọa danh dự, tài sản, sức khỏe; cô lập người bị ép; hoặc lợi dụng áp lực gia đình, họ hàng để buộc phải đồng ý kết hôn. Những hành vi này khiến người bị ép chịu tổn thương tinh thần nặng nề, có thể dẫn đến mâu thuẫn gia đình kéo dài, bạo lực gia đình và mất khả năng tự chủ trong cuộc sống.
Để xử lý các hành vi vi phạm, pháp luật quy định chế tài rõ ràng ở cả mức hành chính và hình sự. Theo Nghị định 82/2020/NĐ-CP, hành vi tảo hôn, tổ chức tảo hôn, ép buộc kết hôn hoặc lừa dối kết hôn bị phạt tiền từ 1–3 triệu đồng; các hành vi duy trì quan hệ vợ chồng trái pháp luật, dụ dỗ hoặc môi giới tảo hôn bị phạt 3–5 triệu đồng, đồng thời buộc chấm dứt hành vi vi phạm. Nếu các bên đã đăng ký kết hôn trái pháp luật, Điều 10 Luật Hôn nhân và Gia đình cho phép Tòa án hủy kết hôn trái pháp luật theo yêu cầu của người bị xâm hại, cơ quan nhà nước hoặc tổ chức liên quan.
Ở mức độ nghiêm trọng hơn, hành vi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều 181 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi 2017 quy định tội cưỡng ép kết hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, với hình phạt tiền từ 10–30 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm. Điều 183 BLHS quy định tội tổ chức tảo hôn, tảo hôn, mức phạt tiền tương tự và có thể bị cải tạo không giam giữ đến 2 năm. Đối với các nạn nhân dưới 18 tuổi, Luật Trẻ em 2016 yêu cầu áp dụng các biện pháp can thiệp và bảo vệ khẩn cấp nhằm phòng ngừa nguy cơ xâm hại, đồng thời xử lý nghiêm người vi phạm.
Trong thực tế, việc xử lý bắt đầu bằng việc xác minh độ tuổi thông qua giấy tờ tùy thân; lập biên bản vi phạm; thu thập chứng cứ về hành vi ép buộc hoặc tổ chức tảo hôn; xử phạt hành chính tại UBND xã/phường; và chuyển hồ sơ cho cơ quan điều tra nếu có dấu hiệu tội phạm. Cộng đồng, gia đình và cá nhân đều có trách nhiệm phát hiện, tố giác và phối hợp với chính quyền để bảo vệ người bị xâm hại. Việc nâng cao nhận thức xã hội về quyền tự do kết hôn, sức khỏe sinh sản, và giá trị của hôn nhân tự nguyện là giải pháp cốt lõi để ngăn chặn các hành vi vi phạm.
Tảo hôn và ép buộc kết hôn không chỉ là hành vi trái pháp luật mà còn là nguyên nhân dẫn đến nhiều hệ quả xã hội tiêu cực. Việc nhận diện đúng – xử lý nghiêm minh – và bảo vệ nạn nhân là cách thiết thực để xây dựng một xã hội văn minh, nơi quyền tự do của mỗi cá nhân được tôn trọng và đảm bảo.
Trên đây là bài viết giải đáp thắc mắc của công ty Luật PLTT Hà Nội, chúng tôi mong có thể giúp đỡ cho người đọc.
