Quy hoạch lớn và áp lực di dời dân cư ven sông
Quy hoạch phát triển không gian hai bên sông Hồng từ lâu đã được xem là một trong những định hướng chiến lược trong phát triển đô thị của Thủ đô.
Khu vực bãi giữa sông Hồng, phường Hồng Hà, Hà Nội. Ảnh: Tuấn Đông
Theo quy hoạch được phê duyệt, khu vực nghiên cứu kéo dài khoảng 40 km dọc theo dòng sông, đi qua nhiều phường, xã của Hà Nội với tổng diện tích khoảng 11.000 ha. Mục tiêu là hình thành một trục cảnh quan trung tâm kết hợp giao thông, công viên, không gian văn hóa - du lịch và các khu đô thị sinh thái.
Trong bức tranh quy hoạch đó, tuyến đại lộ cảnh quan ven sông được kỳ vọng trở thành trục kết nối mới của đô thị Hà Nội, mở rộng không gian phát triển về phía Bắc và phía Đông Thành phố. Tuy nhiên, để triển khai dự án quy mô lớn này, Thành phố phải đối mặt với một thách thức rất thực tế: di dời các cộng đồng cư dân đang sinh sống tại bãi giữa và bãi ven sông.
Hiện nay, khu vực ven sông vẫn tồn tại nhiều khu dân cư hình thành qua nhiều thập kỷ. Tại bãi giữa sông Hồng, nơi nằm giữa các quận trung tâm của Hà Nội, nhiều hộ dân đã sinh sống ổn định từ lâu, tạo nên những cộng đồng nhỏ gắn bó với đời sống nông nghiệp ven bãi. Người dân trồng chuối, rau màu, hoa hoặc chăn nuôi nhỏ để cung cấp thực phẩm cho thị trường nội đô.
Theo các nghiên cứu quy hoạch đô thị, hàng chục nghìn hộ dân dọc hai bờ sông Hồng có thể bị ảnh hưởng ở các mức độ khác nhau khi các dự án chỉnh trang và phát triển ven sông được triển khai. Điều này khiến công tác di dời và tái định cư trở thành vấn đề then chốt, không chỉ liên quan đến tiến độ dự án mà còn tác động trực tiếp đến đời sống của người dân.
Bên cạnh yếu tố nhà ở, các cộng đồng cư dân ven sông còn gắn bó với không gian văn hóa, sinh kế và ký ức đô thị đặc trưng của Hà Nội. Vì vậy, việc di dời không đơn thuần là một hoạt động hành chính mà cần được thực hiện thận trọng, có lộ trình và sự đồng thuận xã hội.
Chuẩn bị quỹ tái định cư: điều kiện tiên quyết để triển khai dự án
Để giải quyết bài toán di dời dân cư, UBND TP. Hà Nội đang nghiên cứu nhiều phương án bố trí quỹ nhà ở và quỹ đất tái định cư cho người dân thuộc diện phải di dời. Các khu tái định cư dự kiến sẽ được bố trí tại những khu vực phát triển đô thị mới, nơi có hạ tầng giao thông và dịch vụ xã hội tương đối đồng bộ.
Một số phương án được đề xuất bao gồm xây dựng các khu tái định cư tại khu vực Đông Anh, Long Biên hoặc những khu vực ven đô đang được quy hoạch phát triển mạnh. Bên cạnh đó, Thành phố cũng xem xét khả năng tái định cư tại chỗ đối với một số khu vực phù hợp với quy hoạch.
Các chuyên gia cho rằng việc chuẩn bị quỹ nhà trước khi giải phóng mặt bằng là yếu tố then chốt để đảm bảo tiến độ của các dự án lớn. TS. KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, cho rằng: “Trong các dự án chỉnh trang đô thị quy mô lớn, tái định cư phải đi trước một bước. Không chỉ cần chỗ ở mới cho người dân, mà còn phải đảm bảo hạ tầng xã hội như trường học, y tế, không gian sinh hoạt cộng đồng.”
TS. KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam. Ảnh: Tuấn Đông
Thực tế cho thấy nhiều dự án đô thị tại Việt Nam từng gặp khó khăn do thiếu quỹ nhà tái định cư hoặc bố trí nhà ở mới chưa phù hợp với nhu cầu của người dân. Vì vậy, trong trường hợp dự án ven sông Hồng, việc chuẩn bị đầy đủ các khu tái định cư có hạ tầng tốt được xem là điều kiện tiên quyết để tạo sự đồng thuận.
Ngoài ra, một số địa phương đã bắt đầu thử nghiệm các phương án phân bổ nhà ở minh bạch hơn như bốc thăm lựa chọn căn hộ hoặc vị trí đất tái định cư. Cách làm này giúp hạn chế khiếu nại và tăng niềm tin của người dân vào quá trình di dời.
Sinh kế và đồng thuận xã hội - yếu tố quyết định thành công
Nếu vấn đề nhà ở có thể giải quyết bằng việc xây dựng khu tái định cư mới, thì sinh kế của người dân sau khi di dời lại là bài toán phức tạp hơn. Phần lớn cư dân ven sông Hồng hiện nay sống dựa vào sản xuất nông nghiệp ven bãi hoặc các dịch vụ nhỏ gắn với cộng đồng địa phương.
Khi chuyển đến các khu đô thị mới, nhiều hộ dân sẽ phải thay đổi phương thức mưu sinh. Điều này đòi hỏi các chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, đào tạo kỹ năng mới hoặc tạo cơ hội tham gia vào các hoạt động kinh tế phát sinh từ chính dự án.
TS.KTS Ngô Trung Hải - Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội các đô thị Việt Nam. Ảnh: Tuấn Đông
TS.KTS Ngô Trung Hải - Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội các đô thị Việt Nam, cho rằng phát triển không gian ven sông có thể mở ra những ngành nghề mới cho cư dân địa phương nếu được quy hoạch hợp lý.
Theo ông, các khu vực ven sông hoàn toàn có thể trở thành không gian du lịch, văn hóa và dịch vụ của Thành phố. Nếu người dân được tham gia vào các hoạt động kinh tế này, họ không chỉ có cơ hội ổn định đời sống mà còn trực tiếp hưởng lợi từ quá trình phát triển đô thị.
Kinh nghiệm từ các đô thị lớn trên thế giới cho thấy yếu tố con người đóng vai trò quyết định trong các dự án chỉnh trang ven sông. Tại Seoul, dự án cải tạo khu vực quanh dòng suối Cheonggyecheon Stream không chỉ là câu chuyện hạ tầng mà còn gắn với việc tái cấu trúc không gian sống của cư dân đô thị. Tương tự, tại Shanghai, quá trình chỉnh trang khu vực ven Huangpu River cũng đi kèm các chương trình tái định cư và phát triển khu đô thị mới.
Khu vực ven sông Hồng đoạn đi qua Hà Nội, nhiều hộ dân đã sinh sống ổn định từ lâu, tạo nên những cộng đồng nhỏ gắn bó với đời sống nông nghiệp ven bãi. Ảnh: Tuấn Đông
Những kinh nghiệm này cho thấy thành công của các dự án ven sông không chỉ nằm ở thiết kế kiến trúc hay hạ tầng giao thông, mà còn phụ thuộc vào việc đảm bảo quyền lợi và tạo cơ hội phát triển mới cho cộng đồng cư dân bị ảnh hưởng.
Với Hà Nội, nếu giải quyết tốt bài toán tái định cư và sinh kế, dự án đại lộ cảnh quan ven sông Hồng có thể trở thành bước ngoặt trong quá trình phát triển đô thị của Thủ đô, vừa mở rộng không gian xanh vừa tạo ra động lực kinh tế - văn hóa mới cho thành phố trong nhiều thập niên tới.
Nguồn: Báo Văn hoá
